|
Egunero
euskararen utopia landu
Ez nuke nahi utopiaren betaurrekoak jantzi baina egoerak hartara behartzen
nau. Urte batzuk duela, diseinu estrategikorako markoaz hitzaldi bat
entzun nuen. Eta egia esan, zirrara sartzen dizuen horietakoa izan zen
hizlariaren jarduna. Harrezkero bueltaka izan ditut entzundako ideia
haiek eta gaur eguneratu ditut nire jardun labur honetarako. Berriz
erabili nahi ditut, plagiatu, baina euskararen testuingurura ekarriz.
Ez dakit lortuko dudan, baina saiakera egin beharra dago.
Aipatu hizlariak aldaketa teknologikoaren testuinguru historikoari errepasua
eman zion. Gauza askoren artean hauxe esan zigun: paradigma berriak
eremu guztietara hedatzen dituela aldaketak, bizitzeko modu berria sorrarazten
duela, ekoizteko modu berria, kontsumitzeko modu berria, baita lan egiteko
modu berria ere. Aldi berean, aldaketen uholdeak irensten laguntzeko
mekanismoak sortzen ditu gizarteak: zerbait berriaren ikaskuntzarako
prozesuak markatzen ditu, kontsumitzaileen hezkuntzaz arduratzen da,
arau eta erakunde berriak sortzen ditu, komunikazio eta distribuzio
sare berriak sortzen ditu, legedi berria sortzen du bi helbururi begira
berrikuntza erregulatzeko eta sor daitezkeen gehiegikeriak kontrolatzeko.
Bere jardunean nabarmendu zituen paradigma teknologikoa ulertzeko parametroak.
Noiz esan daiteke paradigma teknologiko bat zaharkitzen ari dela eta
noiz berri bat azaleratzen ari dela? Berak hainbat adierazle nabarmendu
zituen, eta niretzat deigarriena “paradigma elektronikoaren”
gainean esandakoa izan zen, besteak beste, oso gertutik bizi izan dugulako.
Nork ez ditu gogoratzen lehendabiziko magnetofonoak, lehendabiziko walk
manak edo lehendabiziko… Horiek guztiek paradigma berri baten
hasiera markatu zuten. Eta nola antzeman daiteke paradigmaren bukaera?
Ba, oso erraza, merkatuan inork erosten ez dituen produktuak pilatzen
direnean: koilara elektronikoa, aizto elektronikoa eta horrelako tresna
barregarriak, ridikuloak. Sormena agortzen denean eta paradigma horretan
edozer gauza sortzen dela ere, erosleengan harridurarik sortzen ez duenean.
Baina zertara dator hori guztia? Antzekotasunak aurkitu nahi izan dizkiot
euskarari. Noiz hasten da euskararen lehen paradigma eta ze izen jarriko
diogu? Berpizkundea deituko diogu eta 60-70 hamarkadan kokatuko dugu.
Orduan sortu ziren lehenengo ikastolak eta lehendabiziko gau eskolak.
Bi fenomeno horiek oso garrantzitsuak izan ziren euskara jendearentzat,
eta harriduraz eta pozez jasotzen genuen zabalkundearen notizia: Bilbon
beste ikastola bat sortu da, Iruñean gau eskola bat sortu da,
30 ikasle euskara ikasten ari dira, 40 ikasle alfabetatzen ari dira
etab. Horrela joan gara euskara zabaltzeko sarea eraikitzen eta metodologiak
berritzen (pedagogia eta metodo berritzaileak erabiliz, material modernoa
sortuz…). Fenomeno horiekin guztiekin ohitu gara eta dagoeneko
ez gaitu harritzen eskola honek edo euskaltegi horrek horrelako materialak
edo metodologiak erabiltzen baditu ere.
Euskararen berpizkundea pasa da eta euskara-jendeak euskara gizarteratu
du, bistara ekarri du. Tokian tokiko prentsa idatzia sortu du euskaraz,
ikus-entzunezko komunikabideak garatu ditu euskaraz (irratiak eta telebistak).
Dagoeneko, fenomeno horrek ere ez gaitu harritzen. Ohiko bihurtu da
eta beste paradigma batera egin dugu jauzi, beste zenbait gertakari
dira gure harridura objektu. Euskara-jendeak arretatsu begiratu diogu
paradigma teknologiko “berriari” horren abiada handiz indartzen
ari denari, interneti eta berarekin ekarriko duenari. Mesfidantzaz begiratu
diogu bere hastapenetik. Zer gertatuko zen euskararekin? Froga hori
ere gainditzen ari gara, eta pozez ikusten dugu honek edo horrek bloga
euskaraz sortu duenean edo erakunde honek edo horrek bere web orria
gaztelaniaren aurrean euskararena hobesten duenean. Pozez eta harriduraz
bizi izan ditugu gertakari horiek.
Baina hemendik aurrera zer da harrituko gaituena? Zein da hurrengo paradigma?
Gauza asko utzi ditut aipatu gabe eta zenbait hutsuneren jakitun naiz:
legediak, euskararen babeserako erakundeak, herrietako elkarteak, etab.
Hori guztia egin dugu. Eta orain zer? Ez dakigu! Euskara-jendeak etengabe,
egunero, euskararen utopia landu beharko dugu euskara-jendea izaten
jarraitu nahi badugu. Nire azken harridura iturria kontatuko dizuet:
igandean perretxiko lehiaketa batean gazte txinatar bati galdetu nion:
zer izen du perretxiko honek? Eta berak erantzun. Gibel urdina!
Matilde Sainz Osinaga
Hizkuntzen Departamentua (Departamento de Lengua) . Hezkuntzako
Zuzendaria (Directora de Educación). Humanitateak eta Hezkuntza
Zientzien Fakultatea (HUHEZI). Mondragon Unibertsitatea. |
Patxi
Salaberri
|
NUPeko bere bulegoan
paper metez inguratuta aurkitu dugu Patxi Salaberri, duela urtebete
pasatxo euskaltzain oso izendatu eta iragan irailean sarrera hitzaldia
egin zuen Euskaltzaindiako laugarren nafarra. Euskal akademian eginen
duen lanaz eta NUPeko euskara batzordeaz solasean aritu gara.
Sarrera hitzaldia zure jaioterrian, Uxuen, egin
zenuen eta herriaren euskalduntasuna agerian utzi nahi izan zenuen.
Bai, batez ere bertakoei begira. Eta biderik egokiena onomastika zela
pentsatu nuen, toponimia gehienbat. Izan ere euskara galdu den tokietan
euskalduntasun galdu hori nabarmentzeko bide egokiena onomastika baita,
nahiz eta malkarra izan.
Hitzaldia separata moduan argitaratu eta herrian banatu zen. Jendeak
kuriositatez edo gustura hartu omen zuen. Artxiboetan arakatzeaz gain,
jendearekin hitz egin behar izan nuen aldaera biziak biltzeko. Uxue
eta inguruko herri franko bisitatu nituen eta oso hartu-eman emankorrak
izan ziren.
Egun hartan Andres Iñigok Euskararen Legearen 20. Urteurrena
gogoratu eta euskaltzain berria eremu ez euskaldunekoa izatearen paradoxa
aipatu zuen. Zer deritzozu?
Euskaldun eta euskaltzale garenok garbi dugu desfasatua dagoela. Egin
zen momentuan ere hainbat ezberdintasun egin ziren; Zaraitzu eremu mistoan
utzi, Aezkoa, berriz, euskaldunean sartu...Gaur egunean euskararen irakaskuntza
zorionez aurrera joan da eta euskaldunak aurkitzen ditugu toki guztietan.
Bistan da muga horiek ez dutela balio. Nire kasua erlatiboki goiztiarra
da; Uxuekoa naiz, baina txikitatik Iruñean bizi naiz. Hemendik
aurrera nire moduko kasu gehiago izanen dira.
Euskaltzain osoa zara jada, baina askoz lehenago hasi zinen Euskaltzaindian
lan egiten. Zertan aritu zara?
Jimeno Juriok fitxatu ninduen eta hari esker sartu nintzen onomastika
batzordean (89an). Datu bilketan aritu ginen Nafarroan barna “Nafarroako
herri izendegia” izeneko liburua egiteko. Beti onomastika arloan
mugitu izan naiz; herrien izenak, deiturak, kale izenak, saindu izenak...
Egia da hizkuntzarentzat gramatika bera eta hiztegia zentralagoak direla
neurri batean, baina kontuan hartu behar da onomastikak balio izugarria
duela. Batzorde horren baitan hainbat lan, artikulu, liburu egin ditugu.
Orain osoko bilkuretara joaten naiz hilean behin eta hor denetarik ukitzen
dugu. Egun, esku artean dugun lanik potoloena, aspalditik, hiztegi batua
da. Oso garrantzizkoa da euskararen normalizaziorako eta aldi berean,
zaila. Mantsoa da hitzak erabaki behar direlako eta hor gaudelako Iparraldekoak,
Bizkaitarrak, Nafarrak... Ahozkotasuna, literatura, tradizio idatzia...
Nahiko zaila.
Euskaldunen artean badago pertzepzio bat Euskaltzaindian erabakitzen
direnak ez direla jendartera iristen.
Gaur egunean informatikarekin eta sarearekin errazagoa da; hor dago
euskaltzaindia.net eta sartuz gero, arau guztiak, emandako guztiak,
eta hilean behin edo ateratzen direnak ikusten ahal dira. Hizkuntzarekin
lan egiten dugunok herriratu egiten ditugu arau horiek, baina horrek
muga bat du beti eta euskararen kasuan, are gehiago; izan ere Euskal
Herrian oso gutxi baikara. Gainera, batzuetan guk esandakoak ez dira
erabiltzen eta erabilera okerrak zabaltzen dira. Dena dela konplikatua
da.
Aldakortasunari dagokionez, trantsizio garaian ikastolak hor ziren eta
testu liburuak behar ziren, Euskal Telebista, irratia...eta erabakiak
hartu behar izan ziren ziztu bizian. Hanka-sartze batzuk egin eta gero,
zuzendu behar izan ziren. Arautze eta normatibizazio prozesu batean
gauza horiek normalak dira. Pazientzia pixka bat behar da.
NUPeko irakasle titularra zara eta euskara batzordeko burua izan zinen
dimisioa aurkeztu arte. Nola dago egoera orain?
Plangintzarako errektore orde bat bada eta horrek hartu ditu Hizkuntza
Plangintzarako Atxikiaren eskumenak. Plan bat prestatu du guk batzordean
eginiko zirriborroaren gainean -abiapuntutzat jotzen genuena, hauek
helburutzat jo dute nolabait- eta plan hori gauzatzeko asmoa zuten.
Legegintzaldia orain bukatzen denez, hauteskundeak laster izanen dira
eta, beraz, nahiz eta gobernu batzordean plana onartu, ezin izanen dute
martxan jarri. Edo martxan jarriz gero, hurrengo taldeak atzera bota
dezake.
Iruditzen zait errektoreak ez zuela euskararen arloan gauza handiegirik
egiteko asmorik. Guk horregatik alde egin genuen.
Ba al duzu lanen bat esku artean?
Laster aterako da dialektologia lan bat Pello Caminorekin lankidetzan
eginikoa; “Luzaideko euskararen hiztegia”. Esku artean badut
beste bat “Nafarroako biraoen bilduma”, Juan José
Zubiri, nire Goizuetako lankidearekin egina. Hilabete batzuk barru aterako
dela espero dugu. Oso berezia da, baina polita. Nabaritzen dugun hutsune
bat betetzeko asmoarekin egin dugu. Adierazkortasun hori bideratzeko
lagungarria izateko. |
Bretainia
|
Bretainera
zeltarren elea
Zelta kultura betidanik Kantauri eta Atlantiko itsasoei
lotuta ezagutu dugu, baina jatorriz Europa barruko herria da. Horrela,
K. a. 500 urte inguruan, La Tene izeneko kulturaren garapena gertatu
zen eta Europako bihotzean bizi ziren zeltar tribuak hasi ziren emigratzen,
batzuk ekialderantz (Bulgaria, Grezia , Turkia…), besteak mendebalderantz
(Irlanda, Erresuma Batua, Bretainia, Iberiar penintsularen iparraldea
…), ia-ia Europa osoan barreiatu ziren. Tribu horiek oso trebeak
izan ziren egurra lantzen, barrika asmatu omen zuten, eta gurdin mota
batzuk ere bai, baina inoiz ez ziren gai izan benetako estatu politikoa
garatzeko. Hori dela eta, germaniarrek iparraldetik eta erromatarrek
hegoaldetik menperatu eta asimilatu zintuzten, eta Britainia Handiko
iparraldean aurkitu zuen abagunea zeltar kulturak. Han iraun zuen bizirik
Erromako legioek irlatik alde egin arte. Berreskuratutako askatasunak
bidea eman zion Dal Riata, zelten erresuma, sortzeari. Hurrengo mendeetan
zelten kulturak urrezko aroa bizi izan zuen, haiei esker testu klasiko
asko salbatu ziren, Irlandako monjek Europako eremu zabal bat kristautu
zuten, eta euren baselizetan eta monasterioetan kristautasunak berak
babeslekua aurkitu zuen.
Normandoen inbasioek ekarri zuten gainbehera, 1284an Gales menperatu
zuten. Horrek hango tribu zeltarrak Armorikako penintsulara (bere aberri
zaharraren oroimenez Bretainia deitu zioten) eraman zituen erbesteraturik
.
Gaurko bretainea elea gaeliko era bat da, baina kontinentean bere garapena
izan du .
XX. mendearen hasieran, miloi bat pasa ziren bretainea hiztunak. Lehen
mundu-gerra ekarri zuen hizkuntza galeraren hasiera. Bigarren mundu-gerra
amaitu zenean, hezkuntza sistematik kanpo utzi zuten Pariseko agintariek.
Erabaki horren kontra mobilizazio ugari izan ziren baina denak alferrekoak.
Frantziako gobernuak ez baitzituen aintzat hartu. Arestian esan bezala,
joan den mendearen hasieran hizkuntza indartsu eta osasuntsua zen bretainea.
Egungo egoera, ordea, oso bestelakoa da, 250.000 pertsonak hitz egiten
dute eta erabiltzaile pasiboak, berriz , alegia, bretainea ulertu bai
baina hitz egiten ez dutenak 360.000 lagun dira.
Azken bi hamarkadetatik hona, inkesta batzuk egin dira eta iritzi-azterketen
arabera, (1997an eta 1999an egindakoak), biztanleriaren % 90 irakaskuntzan,
komunikabideetan… bretainea erabiltzearen eta sustatzearen alde
azaldu da. 1950ean, Frantziako Parlamentuak Deixonne legea onartu zuen,
eta horrek bretainea irakaskuntzan sartzeko aukera eman zuen. 1970ean,
bigarren hizkuntza gisa hasi zen irakasten. Geroztik, programa elebidunak
sortu dira eskoletan. Prozesu honetan erabakigarria izan zen 1977an
Diwan izeneko eskola elkartuak sortu izana (gure ikastolak bezalakoak
). Gaur egun, irakaskuntza elebiduneko hiru programa daude: hizkuntzan
murgiltzeko elkartze eskoletakoak, ikastetxe paritario publikoak eta
ikastetxe pribatu katolikoak. Guztira, 7.000 ikasle dira. Kopuru horri
12.000 ikasle inguru gehitu behar zaizkio, bretainea ikasgai gisa ikasten
dihardutenak .
1999an, Frantziak hizkuntzen Europako gutuna sinatu zuen, horrek zilegitasuna
eman zion bretaineari, bai eta Frantziako gaineko hizkuntza gutxituei
ere, baina oraindik bide luzea egin beharko da, bretainea bizitzaren
esparru guztietan sar dadin. |
