“Mintzairaren miraria” bere azkeneko liburuan gizakiak sorturiko altxorrik preziatuenetarikoaz, alegia hizkuntzaz, solasten zaigu Xabier Monasterio. Egun Zenbat Gara elkarteak bultzatzen duen Bilbo Hiria irratian lanean dihardu eta hantxe harrapatu dugu elkarrizketa egiterakoan.

Liburuan hizkuntza murrizketa anormala dela diozu, betidanik milaka hizkuntza izan delako. Egungo “globalizazio-uniformizazio” fenomenoa badirudi kontrako korrontean doala, ezta?
Bai, liburuan garbi utzi nahi izan dut hizkuntzak izaki bizidunak izanik, nozbait jaio, garatu, ugaldu eta desagertu ere egin direla. Azken hiruzpalau mendeetan, ordea, prozesu normal hori gizakiaren eraginez azkartu egin da: faktore ekonomiko, politiko, eta inperioalismoari lotutakoen eraginez eta horiek guztiek sekulako triskantza ekarri dute. Inposaketak gertatu dira eta hainbat hizkuntza heriotzara kondenatu dira. Bizirik daudenetatik 2/3 arrisku gorri gorrian daude.

Hizkuntza guztiek munduaren ikuskera propioa dutela esaten da. Hainbat jendek nekez ulertzen du hori. Zertan gauzatzen da?
Hizkuntza komunitate oso baten ibilgailua, sostengua, euskarria da; batzen gaituena. Talde bateko kide eta partaide egiten gaitu eta kultura baten ateak zabaltzen dizkigu. Mendeetan giza taldeek elkarrekin egon diren neurrian, mundua ulertu eta interpretatzeko klabe batzuk asmatu dituzte eta hizkuntza hori desagertzen den neurrian, mundua ikusteko modu hori ere desagertzen da. Jabegoaren inguruko jarrerak, esaterako, oso ezberdinak izaten dira herri batetik bestera eta euskaldunok oso garbi izan dugu betidanik etxeari dagokionez, jabego kolektibo bat izan dugula: gure etxea, gure lurrak, gure astoa. GURE esan izan dugu, NIRE esan beharrean. Mundua ikusteko aletxo bat da.

“Pidgin” bi komunitateen artean sortzen omen diren sasi-hizkuntzak dira. Neurri batean onuragarria dela esan izan duzu. “Euskañolaren” kasuan ere berdin pentsatzen al duzu? Zergatik onuragarri?
“Pidgin”-aren aldeko aldarrikapen bat egin behar da.
Gure kasuan beste bi hizkuntzaren menpean bizi gara. Normala da, beraz, zenbait jendek, espainolaren edo frantsesaren erreferentzia dutela, hizkuntza horiek euskararekin nahastea. Puristek euskara gaiztoa dela esanen lukete. Alabaina, nik nahiago dut “Euskañola” gaztelania edo frantsesa soila baino. Ulertu behar baitugu gazteei zergatik gertatzen zaien hori. Akademizismoak pikutara bidali behar ditugu. Izan ere, euskañolaren bidez gazte horiek komunikatzeko behar bat betetzen ari baitira. Horrek euskararen bilakaera bat ekarriko du eta nire ustez onuragarria da zentzu horretan, gazteak nolabaiteko euskara egiten dutelako. Baina fenomeno hau ez da Euskal Herrikoa soilik, mundu osoan gertatzen da.

Hizkuntza gutxiagotuak behe mailakoak direla edo normaltasunez erabiltzeko gaitasunik ez dutela uste du hainbatek.
Lingüistikak aspaldian erakutsi du hizkuntza guztiak, barne egiturari eta potentzialitateari dagokienez, berdinak direla. Behar bezala garatu, mundu modernora trebatuz gero, edozein hizkuntza, Afrika, Europa zein Asiakoa izan, berehalakoan egokitzen da mundu modernora. Euskaldunok jasotako hizkuntza, duela mende bat edo gehiagokoa, baserri giroan murgilduta zegoen eta egun zientzia eta teknologia munduan, baita unibertsitate mailan ere erabiltzen da inolako oztoporik gabe, beste edozein hizkuntza arituko litzatekeen moduan. Finean hizkuntzak gizartearen beharrak asetzen baititu, behar dituen funtzioak betez.

Bada ere oso zabalduta dagoen beste idei bat; hizkuntza batzuk besteak baino zailagoak edo errezagoak direla. Zer deritzozu?
Euskaldunoi kalte handia egin digun beste aurreiritzi bat da hori. Hizkuntza guztiek badute ezaugarri bat jaiotzez: ikasgarritasuna. Talde batek hitz egiten duen hizkuntzak ikasgarria izan behar du ondorengo belaunaldiek aritu eta ikas dezaten.
Hizkuntzetan, animalia edo landaretzarekin gertatzen den moduan, familiak daude eta familien arabera, batzuk hurbilago daude batzuengandik eta urrutirago besteengandik. Euskaldunoi beste hizkuntzekiko uharte moduko bat izatea gertatu zaigu. Beraz, normala da esatea espainol batentzat katalana hurbilagoa dela, sustrai bereko hizkuntzak baitira. Dena dela, euskaldun guztiok gaztelania ikasi badugu, espainolek ere esfortzu berbera egiten ahal dute.

Euskara beste hizkuntza gutxiagotuen aurrean nolabaiteko pribilegio puntu batean dagoela aipatzen duzu. Zertan laguntzen ahal ditugu beste hizkuntza gutxiagotu batzuk?
Europa erdian bizi eta aurrerapen teknologikoen abantaila eskura dugun neurrian, pribilegiodunak garela esan dezakegu, baita gure ekonomiari ere erreparatzen badiogu.
Laguntza emateko bada, geureari eutsi beharko genioke lehenbizi eta erakutsi, hizkuntza gutxi primatzen dituen Europa honetan hizkuntza gutxiagotu batean bizitzea posiblea dela. Bestaldetik ere, hizkuntza txikien sare bat osatu eta bultzatu beharko genuke eta orain arteko diskurtsoa irauli, globalizazioaren aurrean lokalismoari garrantzia emanez. Izan ere, munduan barna hizkuntza txiki mordo bat baitago eta normalak horiexek dira; hizkuntza txikiak. Eta ez aldrebes.